gujarati-varta-daravajo

દરવાજો : સુખ દુઃખનો…

એ સમયે હું ગીરના જંગલમાં એક વૃક્ષ તરીકે જન્મ્યું હતું. મારા મા બાપ મારી પાસે જ હતા પણ ક્યારેય અમે એક બીજાને સ્પર્શી ન શકતા. મારા જન્મથી જ હું બહુ તકલીફોમાં મોટું થયું હતું. જંગલમાં જન્મ્યું હતું એટલે ઢોર ઢાંખરનો ડર સતત મારા માતા પિતાને રહેતો! જે વૃક્ષ શહેરમાં લોકોના ઘરે કે નર્સરીમાં જન્મે છે એ તો નસીબવાળા હોય છે કે એમને કોઈ શાકાહારી પ્રાણીઓનો ડર નથી હોતો. તેમ છતાં મને એક વાતનો આનન્દ છે કે હું જંગલમાં જન્મ્યું એટલે મને માતા પિતા મળ્યા નહિતર જો નર્સરીમાં જન્મ્યું હોત તો હું અનાથ હોત, કોણ મારા માતા પિતા છે એ પણ મને ખબર ન હોત! તેમજ નર્સરીમાંથી મને કોણ ક્યાં લઈ જાઓત, નવી જગ્યાએ મને ફાવોત કે નહીં? એ જમીન મને માફક આવોત કે નહીં? એ બધા પ્રશ્નો મને નથી નડ્યા.

તેમ છતાં જંગલમાં જન્મેં એ વૃક્ષને સતત જંગ લડવી જ પડે. હું છ મહિનાનું થયું ત્યારે એક વાર હું બીમાર પડ્યું હતું. મારા પગમાં (મૂળિયામાં) ઉંધઇ થઈ હતી. મારા માતા પિતા બિચારા માત્ર ચિંતા જ કરી શકતા કેમ કે એ બન્ને પોતાની જગ્યાએથી હલી શકતા જ નહીં. વ્રુક્ષોને પણ કેવી જિંદગી હજાર હાથ હોય પણ કામના એકેય નહી! એતો સારું થયું કે પછી વરસાદ થયો અને મને પૂરતું પાણી મળી ગયું નહિતર આજે હું ન હોત!

હું જ્યારે એકાદ બે વર્ષનું થયું ત્યારે મારી હાઈટ ખાસ્સી વધી ગઈ હતી. પછી તો હું છેક મારા બાપુના ખભા સુધી પહોંચી ગયું હતું. અને મારી મા તો મારા કરતાં નીચી લાગતી મને! ત્યારે હું મારા માતા પિતાનો ચહેરો પહેલીવાર એકદમ નજીકથી જોઈ શક્યું હતું….

હું મોટું થઈ ગયું પછી તો ઉનાળામાં પણ મારા મૂળિયા ઊંડાણમાંથી પાણી લઈ આવતા એટલે મને મૃત્યુનો (સુકાઈ જવાનો) કોઈ ભય હતો નહિ. હું મારા મારા માતા અને પિતા સામે જોયા કરતું અને પવનમાં મારા નાના નાના હાથ (ડાળીઓ) હલાવીને એમની સાથે આખો દિવસ વાત કરતું. એ પછી તો કેટલાય પક્ષીઓને મેં આશરો આપ્યો! ચકલી, પોપટ, કાગડો કેટલાય પક્ષીઓ મારા ઉપર રહેવા લાગ્યા હતા.

આમ અમારું જીવન સુખમય ચાલતું હતું કે એકવાર એક કઠિયારો આવ્યો. કઠિયારાના હાથમાં રહેલી કુહાડીની ધાર જોઈને અમને ત્રણેયને ફાળ પડી. કઠિયારે પહેલા તો મારા પિતાજીના શરીરને જોયું પણ મારા પિતાજી તો ઉંમરને લીધે કમ્મરમાંથી વળી ગયા હતા એટલે કઠિયારે મારી મા તરફ નજર માંડી. મને તો બહુ બીક લાગી કે હવે મારી જનેતા નહિ રહે. મેં ઘણી ચીસો પાડી પણ અવાજ નીકળ્યો જ નહીં! મારે ક્યાં જીભ કે મોઢું હતું જ!

કઠિયારે મા તરફ જોયું અને કદાચ મા પતળી લાગી એટલે પછી એ સીધો જ મારા તરફ આવ્યો. મારુ એકદમ સીધું અને મજબૂત શરીર જોઈને કઠિયારે કુહાડી નીકાળી મારા ઉપર નિશાન સાધ્યું!

મને આજેય યાદ છે કે કઠિયારાની કુહાડીનો પહેલો જ ઘા મારા ઉપર પડ્યો ત્યારે મારા કરતાં વધારે પીડા મારા માતા પિતાને થઈ હતી! પણ શું કરીએ? અમે ત્રણેય મજબુર હતા. એટલી મજબૂતાઈ હોવા છતાં અમે સામે લડત ન જ કરી શક્યા! આમ તો અમને કોઈ મારી ન શકોત પણ મારા જ જાત ભાઈએ દગો કર્યો હતો પછી મારુ શુ ચાલે? એ કુહાડીનો હાથો મારા કોઈ વૃક્ષ ભાઈનો જ હતો ને? અને મને સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે એ હાથો મને કપાતું જોઈને રાજી થતો હતો! માણસના હાથમાં રહીને એની અંદર પણ ઈર્ષા આવી ગઈ હતી કે હું કપાયું હાથો બન્યો તો આ કેમ ન કપાય?

મારા નસીબે લખ્યું એમ, કઠિયારો મને ઘા ઉપર ઘા આપતો જ રહ્યો અને હું ધીમે ધીમે મરતું ગયું. મારા માતા પિતા કરુણ દર્દથી રડતા રહ્યા.

હું સાવ કપાઈ ગયું એટલે પછી એક એક કરીને મારા હાથ કાપી દેવામાં આવ્યા. પછી તો હું સાવ પાંગળુ લાગવા માંડ્યું! મને એમ થતું હતું કે હવે મારુ આ જીર્ણ શરીર અહીંથી દૂર લઈ જાય તો સારું કેમ કે મારી આ હાલત મારા મા બાપથી દેખાતી નહિ જ હોય!

ઈશ્વરે મારી એ પ્રાર્થના મંજુર રાખી. મને તરત જ એક ટ્રકમાં ભરીને શહેરમાં લઈ આવ્યા. મને એક લાઠીમાં પટકવામાં આવ્યું! એ પણ મને મારા બીજા જાત ભાઈઓ કરતા અલગ રાખવામાં આવ્યું કેમ કે હજુ  હું લીલું હતું. હું લાઠીમાં પડ્યું પડ્યું રાત દિવસ રડતું હતું. મને તો એમ હતું કે હવે હું મરી જઈશ પણ મારા નસીબમાં હજુ ઘણું લખેલું હતું. વિધિના લેખ તો મારા નસીબમાં પણ હતા જ ને!

હું ત્રણેક દિવસ ત્યાં જ લાઠીમાં પડ્યું રહ્યું. ધીમે ધીમે મારા શરીરની શક્તિ ઓછી થવા લાગી અને દસ દિવસમાં તો હું સુકાઈ ગયું! સુકાઈ ગયા પછી પણ મારો જીવ ન જ નીકળ્યો! કેમ જાણે હજુ કેટલા દુઃખજોવાના બાકી હતા??

હું ત્યાં પડ્યું પડ્યું મોતની રાહ દેખતું હતું ત્યાં એક દિવસ એક સુથાર આવ્યો અને મને ફરી ટ્રકમાં ભરીને પોતાના ઘરે લઈ ગયો. એ મને ઘરે લઈ ગયો પછી ફરી મારા ત્રણ ટુકડા કરી દીધા! પણ હા આ વખતે તો મને કુહાડી જેટલી વેદના નહોતી થઈ. કેમ કે આરીથી હું જલ્દી કપાઈ ગયું.

ત્યારબાદ તો મારા શરીરના ટુકડાઓ સાથે એ સુથારે ખબર નહિ શુ શુ કર્યું. કેટલી જગાયેથી કાપ્યું, ક્યાંક ખાચા પાડ્યા તો ક્યાંક નકશીદાર કોતરણી કરી. મારા ઉપર રંધો તો કેટલી વાર ફર્યો હશે એની કોઈ ગણતરી જ નથી!

પણ એ બધા દુઃખો, શેણી, હથોડી, રંધો, ખીલીઓ, બધું દુઃખ સહન કરી લીધા પછી મારી આખી જાત જ બદલાઈ ગઈ. મારા શરીર ઉપર જે કડક, ખરબચડી અને કાળી બદસૂરત છાલ હતી એના બદલે લિસુ, સફેદ અને ખુબસુરત આવરણ આવી ગયું હતું….. હું તો રાજી રાજી થઈ ગયું! સુંદરતા કોને ન ગમે!

બસ કાંઈક ખૂટતું હતું તો એ હતું મારા શરીરનો બીજો ભાગ! બીજા જ દિવસે મારા શરીરનો બીજો ભાગ પણ મારી સાથે જોડી દેવામાં આવ્યો. અને પછી તો મને ધૂળ માટીમાં મુકવાનો બદલે લઈ જઈને ઘરમાં જ મુક્યુ.

બે દિવસ મને ઘરમાં એમ જ રાખ્યુ પછી ત્રીજા દિવસે સુથારના દિકરે મને સનમાઈકાથી ઢાંકી નાખ્યું.  શરૂઆતમાં તો મને ગુગળામણ થઈ, ખુબ અકળામણ થઇ પણ જયારે આખું શરીર ઢંકાઈ ગયું ત્યારે મારી સુંદરતામાં એક ઓર જ વધારો થઈ ગયો હતો. હું તો નાચી જ ઉઠ્યું!

એના પછી ત્રીજા દિવસે મારા ઉપર કાંઈક એવું છાંટવામાં આવ્યું જે મને જરાય ન ગમ્યું. પણ સુથાર અને એના દીકરાની વાત ચીત પરથી મને ખબર પડી કે એ તો દવા હતી! હા એ ઉઘઈની દવા હતી. સાચું કહું તો મને એ સુથારે બહુ વેદના આપી હતી છતાં મારુ નવું સ્વરૂપ જોઈને હું એને પણ મનોમન આભાર કહેતું હતું. મને ઉધઈની તો નાનપણથી જ બીક હતી એટલે એ સુથારના દીકરાને તો ચૂમી લેવાનું મન થયું મને! ખેર પણ હું ક્યાં તમારા જેવા હોઠ ધરાવું છું??

ચોથા દિવસે સુથારના ઘરે બે ત્રણ માણસો આવ્યા. મને એમ કે આ સુથારના મહેમાન હશે પણ જ્યારે એ લોકો મારી નજીક આવ્યા ત્યારે એ કહેવા લાગ્યા, “માનજીભાઈ આ દરવાજાનો શુ ભાવ છે?”

“દરવાજો????” તો હું હવે વૃક્ષ મટી ગયું છું એમને? તો હવે હું વૃક્ષ નાન્યેતર જાતિમાંથી દરવાજો પુર્લિંગ બની ગયું છું એમને? મને ત્યારે જ ખબર પડી કે મારું નામ હવે દરવાજો છે!

મને એ દિવસે રઘુભાઈએ પુરા પાંચ હજારમાં ખરીદ્યો હતો. હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયો હતો કે પેલો કઠિયારો તો મને સાવ મફતમાં લઈ ગયો હતો પણ આ રઘુભાઈએ તો મારા માટે પુરા પાંચ હજાર રૂપિયા ખર્ચ્યા છે બોલો! તમને એમ થશે કે મને વળી રૂપિયામાં શુ સમજ પડે? પણ હું માણસો સાથે રહ્યો ને એટલે મને રાત દિવસ એજ શબ્દ સંભળાતો ‘પૈસા’ એટલે હું ય એ બધું શીખી ગયો છું.

એ દિવસે લગભગ સોમવાર હતો. મને રઘુભાઈએ માનજી ભાઈના ઘરથી એક છકડામાં બેસાડ્યો. પેલા કઠિયારે અને એના માણસોએ તો મને ટ્રકમાં પછાડ્યો હતો ત્યારે તો મને કેટલું વાગ્યું હતું! પણ આ રઘુભાઈ તો બિચારા સારા હતા એમણે મને સાચવીને છકડામાં બેસાડ્યો અને હું પડી ન જાઉં એ ખાતર મને પકડીને ઉભા પણ રહ્યા હતા. ઘરે જઈને પણ મને એટલી જ કાળજીથી ઉતર્યો હતો. ઘર પણ જોઈએ તો કેવું સુંદર! અને હતું પણ એક દમ નવું! હું સમજી ગયો કે અહીં મને મુખ્ય દરવાજા તરીકે જ જીવન મળશે કેમકે હજુ ઘરને દરવાજો જ નહોતો લગાવેલ! મારા અંદાજે તો રઘુભાઈએ કદાચ આજે જ ઘરનું મુહૂર્ત કર્યું હશે! હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયો. થયું લાવ નાચી લવ! પણ પછી થયું ના ના આ ભારી શરીરે નાચું અને જો પડી જાઉં તો બિચારા સુથારની બધી મહેનત પાણીમાં જશે!

મને નીચે ઉતારીને રઘુભાઈએ છકડાવાળાને ભાડું આપીને રવાના કર્યો એટલે મને એમ કે હમણાં મને અંદર લઈ જશે! પણ રઘુભાઈ તો મને એકલો મૂકીને જ ઘરમાં ચાલ્યા ગયા! મારા તો બધા જ અરમાન પાણીમાં ગયા!

હું ઉદાસ થઈને બહાર બેઠો હતો ત્યાં તો ઘરમાંથી રઘુભાઈ એક સ્ત્રી સાથે બહાર આવ્યા. મેં જોયું તો એ સ્ત્રીના હાથમાં એક થાળી હતી, મેં થોડું ધ્યાન વધારે લગાવ્યું તો થાળીમાં મને ચોખા કંકુ પણ દેખાયા. મને તો કઈ સમજાયું નહીં. એ સ્ત્રી મારી પાસે આવી અને પોતાના હાથની એક આંગળી કંકુમા બોળીને મારા માથા ઉપર પાંચ ટપકા કર્યા. ટપકા કરીને પછી મારા ઉપર સ્વસ્તિક દોર્યો. એ પછી તો રઘુભાઈએ મારા ઉપર એક ફૂલોનો હાર લગાવ્યો.

મને તો ત્યારે જ ખબર પડી કે આ બધી મારી વધામણી હતી! વધામણી થઈ ગયા પછી તો મને એક કારીગર બોલાવીને ફિટ કરવામાં આવ્યો.  ફિટિંગ થઈ ગયા પછી મને રઘુભાઈ અને પેલી સ્ત્રીએ ચાર પાંચ વખત ઉઘાડ બંધ પણ કર્યો. મને સાંજ સુધી તો થોડી અકળામણ થઈ! ખુલ્લામાં રહેલો ખરા ને! પણ સાંજે જ્યારે રઘુભાઈના બાળકો આવ્યા ત્યારે મને જોઈને એ પણ રાજી થઈ ગયા. પછી તો આજુબાજુ વાળા પણ મને જોવા આવ્યા.

મને તો થયું કે હું કેટલો નસીબદાર છું કે મને લોકો આમ જોવા આવે છે! બધાએ મારા ખૂબ વખાણ કર્યા એટલે જાણે હું તો મારું આગળનું બધું દુઃખ ભૂલી જ ગયો!

રાત્રે બધા મને જોઈને ગયા પછી પેલી સ્ત્રી કે જેનું નામ ગંગાબેન હતું એણે મને બંધ કરીને અંદરથી સાંકળ દઈ દીધી!

મને શરૂઆતમાં તો બધા સાચવતા પણ જ્યારે રઘુભાઈના બાળકો ઝઘડતા ત્યારે મને ધડ કરતો પછાડી દેતા. મને વેદના થતી પણ બાળકો શુ સમજે? હું તો તરત માફ કરી દેતો બંને બાળકોને. ઘણીવાર સુરભી અને આકાશ સંતા કુકડી રમતા ત્યારે મારી પાછળ સંતાઈ જતા. આમ મને એ નિર્દોષ બાળકો સાથે રમવા પણ મળ્યું! ઘણીવાર હું વિચારતો ક્યાં એ જગલમાં સિહ અને વાઘ જેવા ભયાનક પ્રાણીઓ ને ક્યાં હું અહી આ કોમળ કોમળ બાળકો વચ્ચે આવી ગયું!! આવી કિસ્મત બધાને ન હોય!

પણ જેમ જેમ હું જૂનો થતો ગયો એમ એમ બધાએ મને સાચવવાનું બંધ કરી દીધું. ઘણીવાર ગંગાબેન મારી પાછળ મેલા કપડાં પણ લટકાવતા.  ત્યારે તો મને એમ થતું કે ચોખ્ખી ના પાડી દઉં! આ વળી શુ મારે એવી તીવ્ર વાસ કેમ સહન કરવાની? પણ મારે ક્યાં અવાજ હતી? મારે એ સહન કરી જ લેવું પડતું!

એટલું જ નહીં રઘુભાઈ અને એમનો પરિવાર જ્યારે બહાર ક્યાંય જતા ત્યારે મારે સાવ એકલા રહેવું પડતું. રાત્રે ઘરમાં કોઈ ન હોય ત્યારે પેલો અંદરના રૂમનો દરવાજો મારા ઉપર હસતો કેમ કે જો કોઈ ચોર આવે તો પહેલા તો મને જ મારે ને! પણ હું કઈ ડરપોક નહોતો. આખી રાત હું જાગતો અને મેં નિર્ણય કર્યો હતો કે હું ટુકડા ટુકડા થઈ જઇશ ત્યાં સુધી કોઈને આ ઘરમાં આવવા નહિ જ દઉં!

રઘુભાઈ અને એમનો પરિવાર દર વર્ષે ક્યાંકને ક્યાંક ફરવા જતા ત્યારે હું એવી જ રીતે દ્રઢતાથી ઉભો રહેતો પણ સદભાગ્યે મને ક્યારેય કોઈ ચોરનો ભેટો થયો જ નહીં! પેલા અંદરના દરવાજાના ઓરતા અધૂરા જ રહી ગયા! એ સદાય મારા ઉપર ઈર્ષા કરતો કેમ કે ઘરે જે પણ આવે એ મને જ દેખતું એને કોઈ દેખતું નહિ! પણ એને એ સમજવું જોઈએ કે મેં એના કરતાં વધારે દુઃખ જોયા છે એટલે જ હું મોખરે છું!

ખેર છોડો ઈર્ષા તો તમારા માણસોની અંદર હોય જ એની વાત તમને શું કહેવાની અમે બધા તમારી જોડેથી જ તો શીખ્યા છીએ ને? વાત છે મારા જીવનની તો હવે એ બધી વાતને તો ઘણા વર્ષો થઈ ગયા છે. હું દરવાજો બન્યો એ પછી તો દોમ દોમ સુખ સાહ્યબીમાં હું મારા માતા પિતાને પણ ભૂલી ગયો હતો. આજે હવે મારી અંદર એવી શક્તિ નથી રહી. હવે તો મારા શરીર ઉપર ઠેર ઠેર પાટા બાંધ્યાં છે, પેલો અંદરનો દરવાજો તો ક્યારનોય તૂટી ગયો છે. હવે મારી પણ એજ હાલત છે હું પણ ઘણા દિવસનો મહેમાન નથી, ત્યારે મને ફરી મારા મા બાપ યાદ આવે છે. એ કેવી હાલતમાં હશે? ખેર હું ત્યાં જઇ નથી શકવાનો તો એ વિચારીને શું ફાયદો? એ સુખમાં હોય કે દુઃખમાં હું ક્યાં જઈ શકવાનો છું?

હવે તો મારું રૂપ અને સુંદરતા પણ એવા નથી રહ્યા! એટલે હવે મને કોઈ ધ્યાનથી નથી જોતું. એટલે હવે હું છેક જન્મ્યો ત્યારથી આજ સુધીની સફર યાદ કરીને મારો સમય વિતાવું છું. સામે વૃદ્ધ રઘુભાઈ ખુરશીમાં બેઠા બેઠા છાપું વાંચે એ જોઈ કોઈ વાર એમ થાય કે માણસ હોય કે વૃક્ષ દરેક જ્યારે વૃદ્ધ થાય ત્યારે એક ખૂણે જ બેસવું પડે! મને એમ જ લાગે છે કે એ છાપું વાંચવાનો તો માત્ર ડોળ કરે છે ખરેખર તો એ પણ મારી જેમ જ એ છાપાના શબ્દોમાં ક્યાંક પોતાનો ભૂતકાળ શોધે છે! મેં આ જ દરવાજે એમને પોતાની દીકરીને વળવતા રડતા જોયા છે. મેં એમને ઘણી વાર ચિંતામાં જોયા છે ઘણીવાર હસતા જોયા છે!

રઘુભાઈ અને હું બંને હવે પાકેલ પાન છીએ ત્યારે કોઈ કોઈ વાર વહેલી સવારે દીકરો ઓફિસે જતા જતા રઘુભાઈને કૈક સંભળાવતો જાય ત્યારે ગંગાબેન એક કપ ચા લઈને આવે છે અને બંને પછી પોતાના ભૂતકાળની વાતો કરે છે, હશે છે, રડે છે.  મારે પણ રઘુભાઈ જેમ જ છે. રઘુભાઈનો દીકરો આકાશ તો હવે મને અડતો પણ નથી ક્યાંક માર શરીરનો તૂટેલું કોઈ ભાગ વાગી જાય કે એના શર્ટને ખૂણો અડીને ફાટી જાય તો! એ જ બાળક જે મારી પાસે સંતાઈને રમતું હસતું એ આજે મને સાવ હડધૂત કરે છે. છતાં હું એને માફ કરું છું કેમ કે હવે તો મારા માટે પણ એ દીકરા જેવો જ છે ને! માણસ પાસેથી હું ઈર્ષા શીખ્યો એ સાથે એક બીજી વસ્તુ પણ શીખ્યો છું. હા એ છે લાગણી. હું એટલા વર્ષથી અહીં છું એટલે મને ઘરના સભ્યોથી લાગણી થઈ ગઈ છે.

હવે એક દિવસ એવો આવશે જ્યારે મને અહીંથી કાઢીને કાતો ફેંકી દેવામાં આવશે કા તો જો શિયાળો હશે તો પાણી ગરમ કરવા મને ટુકડા કરી કરીને બાળી નાખશે! બસ મારી એક જ ઈચ્છા છે કે એક વાર રઘુભાઈની દીકરી મળવા આવે એને જોયા પછી મને અહીંથી તો સારું કેમ કે જ્યારે સુરભી આવે છે ત્યારે રઘુભાઈ અને ગંગાબેન જેમ મને પણ ખૂબ આનંદ થાય છે!

ખેર એ તો વિધિના લેખ હશે એમ થશે પણ હમણાં તો ક્યારેક ક્યારેક રઘુભાઈ અને ગંગાબેન અહીંથી પસાર થાય છે ત્યારે આ પાવડી ઉતરવા મારો ટેકો લે છે એ સ્પર્શ જ મારા માટે બધું છે. કેમ કે એ વૃદ્ધ થયા એટલે એમને પોતાના શરીર ઉપર ભરોસો નથી પણ હજુ મારા ઉપર છે મારો ટેકો લે છે એ જોઈ મને હજુયે સુખની લાગણી અનુભવાય છે…..

વિકી ત્રિવેદી ‘ઉપેક્ષિત’

Comment here